In memoriam Georg Baselitz (1938–2026)

Een poging tot duiding en waardering van zijn kunst

Baselitz poseert in 2018 al groetend bij een van zijn vermaarde op-zijn-kop-schilderijen, Foto Sebastian Willnow / APF, overgenomen uit De Volkskrant

Inleiding

Na mijn studietijd kwam ik werk van Baselitz in veel musea tegen. Ik merkte dat zijn schilderijen mij niet echt aanspraken en wat mij betreft ook niet mooi waren, maar wellicht waren ze wel interessant. Het werk van Hans-George Kern, Georg Baselitz bleef intrigeren, al was het misschien alleen maar omdat ik met de gedachte speelde dat het niet voor niets is opgenomen in de collecties van internationaal hoog aangeschreven musea. Ook tal van Nederlandse musea bezitten werk van hem. In de jaren zeventig kocht het Van Abbemuseum in Eindhoven al vroeg werk van Baselitz aan, en in 1979 organiseerde dit museum een spraakmakende en invloedrijke tentoonstelling: Georg Baselitz, Schilderijen 1977–1978. Dit was zijn eerste solotentoonstelling in een Nederlands museum. Daarnaast merkte ik dat de prijzen die op gerenommeerde veilingen voor zijn werk werden geboden, bleven stijgen. Toen ik in de Volkskrant van 2 mei jl. vernam dat de kunstenaar twee dagen daarvoor op 88-jarige leeftijd is overleden, bleef ik met een gevoel van twijfel achter: wat is de artistieke waarde van zijn kunst, en wat heb ik gemist? Laten we het antwoord op die vraag beginnen met een korte levensloop.

Afkomst: ouders met nationaalsocialistische ideeën Tijdens een college over moderne kunst in mijn studietijd hoorde ik voor het eerst over de kunstenaar Baselitz (1938–2026). Er werd toen met enige nadruk gewezen op zijn precieze geboortedatum: 23 januari 1938. Ondanks die nadruk was de datum mij ontschoten en moest ik hem even opzoeken. De datum werd zo nadrukkelijk genoemd om er vervolgens op te kunnen wijzen dat Baselitz werd geboren aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. In die tijd broeide het al behoorlijk in Duitsland; na de verkiezingen in 1933 was Hitler immers aan de macht gekomen. Ruim anderhalf jaar na de geboorte van Baselitz viel Nazi-Duitsland op 1 september 1939 Polen binnen, waarmee de Tweede Wereldoorlog in Europa begon. De oorlog zou de kunstenaar als een donkere schaduw blijven achtervolgen. De jeugd van Baselitz en het gezin waarin hij opgroeide waren van groot belang voor de manier waarop hij zich als kunstenaar zou uiten. Baselitz werd geboren in het Saksische plattelandsdorp Deutschbaselitz in het oosten van Duitsland, ten noordoosten van Dresden. Bij zijn geboorte kreeg hij de naam Hans-Georg Kern. Zijn ouders waren overtuigde aanhangers van Hitler en thuis hing tegen de gevel de leuze: 'Ein Volk, ein Reich, ein Führer' zo schreef de Volkskrant. De jonge Hans-Georg werd lid van de Hitlerjugend. Aan het eind van de oorlog bracht Baselitz een bezoek aan Dresden, twee maanden na het vernietigende geallieerde bombardement dat plaatsvond in de nacht van 13 op 14 februari 1945. “Het bezoek maakte diepe indruk op de zevenjarige jongen” Schrijft Joke de Wolf in Trouw.

Opleiding aan twee kunstacademies in Berlijn

In 1956 ging Baselitz naar Oost-Berlijn, het deel van de stad dat na de Tweede Wereldoorlog deel uitmaakte van de Sovjetsector en sinds 1949 tot de Duitse Democratische Republiek (DDR) behoorde. Hij schreef zich daar in aan de Hochschule für bildende und angewandte Kunst. Na twee semesters werd hij in 1957 van de academie weggestuurd wegens wat de DDR-autoriteiten “gesellschaftspolitische Unreife” (sociaal-politieke onvolwassenheid) noemden; hij paste simpelweg niet binnen het communistische keurslijf. Dat bleek onder meer uit het feit dat hij zich liet inspireren door de verboden kunst van Picasso. Hoewel deze Spaanse kunstenaar een overtuigd communist was, botste zijn experimentele, westerse stijl frontaal met de officiële Oost-Duitse kunstdoctrine. Picasso's grensverleggende, kubistische en abstracte werken werden door de partij (de SED) dan ook officieel afgekeurd. Tijdens de Formalismusstreit in de jaren 50 werd dit type westerse avant-garde bestempeld als 'bourgeois', decadent en in strijd met het verplichte socialistisch realisme. Dit soort afwijzingen doet het altijd goed bij kunstenaars die het later helemaal zouden maken. In 1957 vertrok Baselitz naar West-Berlijn, waar hij studeerde aan de Hochschule der Bildenden Künste. Nadat hij daar de reguliere kunstopleiding had afgerond, kreeg hij de status van Meisterschüler. Dat was een prestigieuze onderscheiding die Duitse kunstacademies toekenden aan veelbelovende kunstenaars. Na hun reguliere opleiding kregen zij intensieve begeleiding van een g erenommeerde professor-kunstenaar binnen diens zogenoemde Meisterklasse. Het vervolg van de opleiding was vanaf dat moment gericht op de verdere ontwikkeling van een eigen artistiek oeuvre en de voorbereiding op een professionele carrière. Baselitz werd door de abstract werkende kunstenaar, professor Hann Trier (1915-1999) geselecteerd voor diens Meisterklasse.

Hann Trier werkte abstract, maar juist daardoor werd Baselitz gestimuleerd om zijn eigen, andere artistieke koers te kiezen die hem afleidde van de weg van die abstracte abstracte kunst.

Hann Trier moet een goede kunstdocent zijn geweest: hij herkende het talent en de worsteling van Baselitz en moedigde hem intellectueel aan door hem specifieke literatuur aan te raden. Deze boeken vormden de basis voor Baselitz' fascinatie voor maatschappelijk onaangepaste figuren en denkers, wat resulteerde in zijn eigenzinnige, controversiële stijl en zijn bekende rebelse houding.

In 1962 sloot Baselitz zijn opleiding aan de kunstacademie af. Tijdens zijn tijd in West-Berlijn had zich echter iets bijzonders afgespeeld: een radicale naamsverandering.

Een nieuwe naam, een nieuw begin De als Hans-Georg Kern geboren kunstenaar nam in 1961 de artiestennaam ‘Baselitz’ aan, verwijzend naar zijn geboorteplaats Deutsch-Baselitz datum waarop dat gebeurde is niet bekend, Het staat vast dat de naamsverandering verband hield met de bouw van de Berlijnse muur in datzelfde jaar. In de nacht van 12 op 13 augustus 1961 werd begonnen met de bouw van de Berlijnse muur. In de vroege zondagochtend van 13 augustus merkten de inwoners van de DDR dat hun leiders de laatste vluchtweg naar het westen rigoureus hadden afgesneden en de scheiding tussen Oost en West was een feit. Baselitz en vele anderen konden niet meer terug naar hun geboortegrond. Door de naam van zijn geboorteplaats aan te nemen, creëerde de kunstenaar een permanente, zwaarmoedige en nostalgische band met zijn bakermat. Kunsthistorici stellen dat hij hiermee zijn afkomst en identiteit onlosmakelijk verbond met alles wat hij als kunstenaar zou maken. Er wordt daarentegen ook op gewezen dat hij opgroeide in de DDR en later verhuisde naar West-Berlijn. De naamsverandering wordt ook opgevat als een breuk met zijn achtergrond en met politieke beperkingen uit die tijd. Dat klinkt tegenstrijdig, maar het gaf hem een sterke, herkenbare identiteit: een moderne kunstenaar geworteld in zijn herkomst en gericht op de toekomst.

worstelen met het verleden

Vaak is het werk van Baselitz door critici, historici én de kunstenaar zelf in een context geplaatst door te verwijzen naar het Duitse begrip Vergangenheitsbewältigung: ‘verwerking van het verleden’. Dit verwijst naar de manieren waarop onder andere Duitse kunstenaars na de Tweede Wereldoorlog de behoefte voelden om de verwerpelijke daden en ideeën van het collectieve verleden te helpen verklaren. In een interview met Der Spiegel in 2013 beschreef Baselitz hoe hij tegen dit begrip aankeek: “Alle Duitse schilders hebben een neurose met het verleden van Duitsland: vooral de naoorlogse periode en de opdeling van het land. Ik heb dit alles doorgemaakt in een diepe depressie en onder grote druk. Mijn schilderijen zijn werkelijk gevechten,  emotionele gevechten. Dit komt omdat ik  vecht tussen mijn vooraf bestaande visie en de drang naar iets anders die de overhand krijgt zodra het schilderij is begonnen.''

Traditie en vernieuwing: ode aan de lelijkheid

In 1961-1962 stond Baselitz aan het begin van zijn publieke carrière. Hij was in dat jaar een van de opstellers van een provocerend manifest waarin wordt opgeroepen de gevestigde orde, de heersende normen én de gangbare opvattingen binnen de kunstwereld volledig omver te werpen. Hij kiest voor pure anarchie. En waarom zou lelijkheid niet als kunst getoond mogen worden? De mensen en de hele wereld worden immers overspoeld met obsceniteit, wreedheid, waanzin en gruwelijkheid. Om hier tegen op treden móét deze werkelijkheid worden getoond.

Tijdens zijn Berlijnse tijd organiseerde hij zijn eerste tentoonstellingen, waarbij hij zich vooraf al realiseerde dat zijn rauwe en choquerende werk niet onopgemerkt zou blijven. In 1963 leidde een tentoonstelling tot een enorm schandaal en de inbeslagname van een aantal schilderijen door de politie. De kritiek richtte zich vooral op het schilderij Die grosse Nacht im Eimer, ‘de grote nacht in de goot’.

 Georg Baselitz, die grosse Nacht im Eimer, 'nacht in de goot', 1963

olieverf op doek: 250x180 cm, Museum Ludwig, Keulen, Duitsland

Het schilderij laat een man zien van wie Baselitz later verklaarde dat hij Hitler voorstelt. Hij heeft zijn lederhosen geopend om dwaas en ijdel met zijn enorme penis te zwaaien.

Het schilderij werd in oktober 1963 door de Duitse politie in beslag genomen wegens obsceniteit en schennis van de goede zeden. Baselitz werd voor het gerecht gedaagd. Er volgde een langdurig en slepend strafproces dat destijds een fel publiek en politiek debat opende over de vrijheid van kunst in het naoorlogse West-Duitsland. Pas in 1965 werd de rechtszaak definitief geseponeerd. Baselitz werd nergens voor veroordeeld en de schilderijen werden teruggegeven. Voor zijn carrière betekende het schandaal en alle ophef daaromheen een doorbraak: de controverse maakte hem in één klap bekend in de Duitse kunstwereld; hij kreeg de reputatie van een provocerende, grensverleggende kunstenaar; De rel versterkte zijn rol als de ultieme non-conformist.; hij ging uitsluitend zijn eigen weg. Het daagde hem uit om de grenzen van de schilderkunst nóg verder op te zoeken. Dit leidde er uiteindelijk toe dat hij eind jaren 60 zijn unieke en wereldberoemde stijl ontwikkelde: het ondersteboven schilderen van zijn motieven, om zo de nadruk puur op de vorm en kleur te leggen in plaats van de voorstelling.

Toch was Baselitz geraakt door de aanklacht, de rechtszaak en de vernietigende kritieken in de kranten: “Schweinerei!” was het publieke oordeel. Toen de politie het eerste schilderij met de afstotende potloodventer wegens onzedelijkheid in beslag nam was Baselitz geschokt: “Ik had niet gedacht dat dit in het vrije Westen mogelijk was, mij was verteld dat hier geen taboes golden.” Hij was verontwaardigd over het feit dat mensen zijn beeldspraak en de verwijzingen naar de slachtoffers van Adolf Hitler verkeerd interpreteerden. Na de uitputtende rechtszaak besloot hij Berlijn in 1966 achter zich te laten door te verhuizen naar Rheinland-Pfalz in het zuidwesten van Duitsland – “zonder spijt”, zou hij later zeggen.een fel publiek en politiek debat opende over de vrijheid van kunst in het naoorlogse West-Duitsland. Pas in 1965 werd de rechtszaak definitief geseponeerd. Baselitz werd nergens voor veroordeeld en de schilderijen werden teruggegeven. Voor zijn carrière betekende het schandaal en alle ophef daaromheen een doorbraak: de controverse maakte hem in één klap bekend in de Duitse kunstwereld; hij kreeg de reputatie van een provocerende, grensverleggende kunstenaar; De rel versterkte zijn rol als de ultieme non-conformist.; hij ging uitsluitend zijn eigen weg. Het daagde hem uit om de grenzen van de schilderkunst nóg verder op te zoeken. Dit leidde er uiteindelijk toe dat hij eind jaren 60 zijn unieke en wereldberoemde stijl ontwikkelde: het ondersteboven schilderen van zijn motieven, om zo de nadruk puur op de vorm en kleur te leggen in plaats van de voorstelling.

Toch was Baselitz geraakt door de aanklacht, de rechtszaak en de vernietigende kritieken in de kranten: “Schweinerei!” was het publieke oordeel. Toen de politie het eerste schilderij met de afstotende potloodventer wegens onzedelijkheid in beslag nam was Baselitz geschokt: “Ik had niet gedacht dat dit in het vrije Westen mogelijk was, mij was verteld dat hier geen taboes golden.” Hij was verontwaardigd over het feit dat mensen zijn beeldspraak en de verwijzingen naar de slachtoffers van Adolf Hitler verkeerd interpreteerden. Na de uitputtende rechtszaak besloot hij Berlijn in 1966 achter zich te laten door te verhuizen naar Rheinland-Pfalz in het zuidwesten van Duitsland – “zonder spijt”, zou hij later zeggen.

Baselitz, Die große Nacht im Eimer, olieverf op doek: 250x180 cm., 2005.

Na al de kritiek die over hem was uitgestort bleef hij niet bij de pakken neerzitten. In 2005 maakte hij een tweede versie van het schilderij.

In de tweede versie is het niet moeilijk om Adolf Hitler in die malloot te herkennen aan zijn gezicht, zijn haardracht en het typische snorretje. In deze versie komt er een potlood uit de broek van de potloodventer.

Er was blijkbaar belangstelling voor de afbeelding, want Baselitz maakte er in 2006 een prent van die in een grotere oplage verkocht kon worden. Linksonder de voorstelling lezen we dat de getoonde ets de vijfde afdruk is van een oplage van 20. . De afbeelding is afkomstig uit een brochure van veilinghuis Ketterer Kunst in München. De ets bracht € 5.625 op.

Vrouwen van Dresden

Georg Baselitz poseert voor een deel van de beeldengroep ’45 Dresdner Frauen, Vrouwen van Dresden, 1990, Hout bewerkt met bijl en kettingzaag.

“Het trauma van de oorlog was bij Baselitz nooit ver weg”, schreef de Volkskrant. Het belangrijkste beeldhouwwerk van Baselitz verwijst naar een traumatische gebeurtenis uit de jeugd van de kunstenaar: het Bombardement op Dresden. De titel ’45 Dresdner Frauen’ verwijst naar de zogenoemde Trümmerfrauen, 'puinvrouwen' die na het bombardement op de stad in 1945 het puin opruimden.

De woede van Baselitz was in 1990 nog niet bekoeld: razend ging hij te werk met een kettingzaag en een bijl om de hoofden uit de grote en grove boomstronken te bevrijden. De sporen van deze ruwe bewerking verwijzen naar de psychische verminking die deze vrouwen hebben doorstaan. Dit is expressionisme ten voeten uit: de agressieve bewerking met de zaag en de bijl weerspiegelt de innerlijke onrust van de kunstenaar, terwijl de verwrongen gezichten van de vrouwen de sporen van angst en trauma én het kapotte en verscheurde Duitsland zichtbaar maken.

Baselitz, Dresdner Fraue, Besuch aus Prag, Vrouwen van Dresden–Bezoek uit Praag), essenhout, 1990. Pace Gallery, New York, geveild bij Sotheby's, New York, 1996 voor $11.240.000 (ongeveer 9,9 miljoen euro).

De kunst op zijn kop: het onderwerp wordt ‘onschadelijk’ gemaakt Tijdens het genoemde college in mijn studententijd werd verteld dat Baselitz met zijn omgekeerde schilderijen zowel in positieve als in negatieve zin wereldberoemd werd. Ik kan mij echter niet herinneren dat dit expliciet aan de hand van zijn kunstwerken werd toegelicht; ik moet daarbij wel opmerken dat mijn geheugen steeds slechter wordt! Het woord ‘omgekeerde’ is in feite niet correct. Volgens zijn eigen zeggen schilderde Baselitz de mensen en motieven direct ondersteboven op het doek. Hij signeerde echter wel met een normaal leesbare handtekening, dus niet ondersteboven zoals de voorstelling, gewoon links- of rechtsonder op het schilderij. Zelf vertelde hij daarover met enige ironie dat hij dit deed om te voorkomen dat een werk per ongeluk op een tentoonstelling verkeerd om zou worden opgehangen.

De samenvattende benaming ‘op-zijn-kop schilderijen’ of ’ondersteboven geschilderde schilderijen’ is een kunsthistorische omschrijving die in het Nederlands is ingeburgerd om het werk van Baselitz te typeren.

Der Wald auf dem Kopf, Het bos op zijn kop, olieverf op doek 250x190 cm., 1969, Museum Ludwig, Keulen

Vanaf 1969 presenteerde Baselitz zijn eerste zogenoemde ‘ondersteboven-’ of ‘op-zijn-kop-schilderijen’. Hij zet de beeldende motieven op zijn kop.

Het bos op zijn kop uit 1969 staat bekend als het eerste schilderij, waarop Baselitz het onderwerp op z’n kop heeft afgebeeld. Hij deed dit om de herkenning van de afgebeelde objecten te belemmeren. Deze radicale aanpak bemoeilijkt inderdaad onze interpretatie van het schilderij en laat ons afvragen of we nu naar een abstractie kijken of simpelweg naar een conventioneel landschap dat op zijn kop staat. In de kunstgeschiedenis werd het al vlug opgevat als kenmerkend voor Baselitz' voortdurende pogingen om een andere weg, wellicht een tussenweg in te slaan dan de wegen van de kunst die overheersend waren toen hij doorbrak: een weg buiten de heersende tweedeling tussen abstracte kunst, die werd geassocieerd met het kapitalistische West-Duitsland, en het socialistisch realisme van het Oostblok. Er zat echter ook een belangrijke artistieke strategie achter: hij wilde traditionele onderwerpen bevrijden van hun gebruikelijke context. Zijn doel was de aandacht te verleggen van de voorstelling naar kleur, vorm, lijnenspel en de fysieke handeling van het schilderen. Met zijn ondersteboven geschilderde werken beoogde hij dat de beschouwer zich minder zou richten op het afgebeelde onderwerp en juist meer op artistieke aspecten zoals kleurgebruik, compositie en de schilderactie zelf. Het schilderij moest een zintuiglijke ervaring worden van het samenspel van kleuren, vormen en lijnen, die uitsluitend naar zichzelf verwijzen en niet naar de zichtbare werkelijkheid.

Door motieven op hun kop af te beelden, wordt het voor de toeschouwer moeilijker om het beeld onmiddellijk als herkenbaar te lezen. Zo wilde hij de schilderkunst bevrijden van haar puur afbeeldende functie. Door het onderwerp ondersteboven te presenteren, wordt het als het ware ‘onschadelijk’ gemaakt: de directe herkenning wordt verstoord, waardoor bij de beschouwer ruimte ontstaat voor een andere manier van het beleven van een kunstwerk. Kortom Georg Baselitz schilderde de motieven ondersteboven om de aandacht te verschuiven van herkenning naar de artistieke aspecten die de kunstenaar wilde benadrukken, én om een gevoel van vervreemding ten opzichte van het onderwerp op te roepen. Toch is zijn werk niet abstract, omdat het blijft verwijzen naar herkenbare elementen uit de werkelijkheid. Ook de titels van zijn schilderijen maken doorgaans duidelijk dat er iets uit de zichtbare wereld in de voorstelling valt te herkennen. In de tijd van Baselitz werd zijn werk wel geplaatst binnen de stroming van het Abstract expressionisme. Daarmee werd zijn werk in verband gebracht met een kunststroming die al vanaf de jaren 1940 en 1950 in Amerika was opgekomen met kunstenaars als Jackson Pollock, Willem de Kooning en Marc Rothko. Het is een stroming waarbij de kunstenaar niet probeert iets precies na te tekenen, maar eerder een gevoel of stemming wil overbrengen, zoals woede, vrijheid, chaos of rust. Naar mijn gevoel is het abstract expressionisme een van de belangrijkste en invloedrijkste kunststromingen van de twintigste eeuw. Tegenwoordig wordt het werk van Baselitz gerekend tot het neo-expressionisme. Hij wordt ook wel geplaatst binnen de Duitse variant daarvan: Neue Wilde.

Baselitz, Trauriger Gelber, droevig geel, 1982, olieverf op doek: 250 x 200 cm., Kunstsammlung-Nordrhein-Westfalen, Düsseldorf, Duitsland

detail Trauriger Gelber in Düsseldorf,

Met het ondersteboven schilderen van zijn motieven vond Baselitz een nieuwe manier om vorm en inhoud met elkaar te verweven. Net als de gele glans op de Dresdner Frauen, gebruikte hij op het schilderij Trauriger Gelber dezelfde kleur geel om een sombere sfeer op te roepen. Op dit schilderij zal het de bezoeker weinig moeite kosten om zich te richten op de kleur en de expressionistische wijze waarop de gestalte is weergegeven. De woede die Baselitz bij het schilderen voelde, weerspiegelt zich in de onstuimige penseelstreken en de verf die hij in dikke klodders op het doek smijt. Dat is de artistieke handeling die hij wil tonen en met de beschouwer wil delen.

De neerslachtige figuur straalt een en al treurnis en moedeloosheid uit. Zijn hoofd staat letterlijk in brand: de haren schieten als vlammen uit de schedel.

Baselitz, Trinker am Tisch, Drinker aan Tafel, 1983,

collectie Stephan Edlis, Chicago, Amerika

“Een schilderij vraagt niet om interpretatie, maar om beleving.”

De ruwe wijze waarop de verf op het doek is aangebracht, de felle kleuren en het ondersteboven geplaatste motief verwijzen direct naar Baselitz’ neo-expressionistische schilderstijl en laten de toeschouwer niet alleen het schilderproces en het kleurgebruik ervaren, maar ook de manier waarop de eenzame drinker daarin is ondergedompeld.

Georg Baselitz, portret van Akt Elke, gesigneerd en gedateerd linksonder … Baselitz 1977. Olieverf op doek: 250 x 200 cm, Van Abbemuseum, Eindhoven

Baselitz trouwde in 1962 met Johanna Elke Kretzschmar, bekend als Elke. Ze leerden elkaar in 1958 kennen toen ze studeerden aan dezelfde kunstacademie in West-Berlijn. Ze zijn altijd samengebleven. Ik hoop voor Johanna dat zij in haar nopjes was over haar voorkomen op het portret.

Door Elke ondersteboven te schilderen, dwong Baselitz de beschouwer los te komen van de pure voorstelling van een naakte vrouw en zich in plaats daarvan te focussen op de vorm, de structuur en de pure schilderkunst zelf. Dat laatste was voor mij in die zin niet zo lastig, aangezien ik er aanvankelijk op geen enkele manier een naakte vrouw in herkende! Pas toen ik het schilderij op mijn scherm omdraaide, was het me meteen duidelijk. Wanneer ik het kunstwerk nu weer in de door Baselitz beoogde positie draai, is het voor mij onmogelijk het schilderij niet te herkennen als een voorstelling van een naakte vrouw. Kijkt u zelf eerst maar eens goed naar de afbeelding van het schilderij zoals dat door de kunstenaar is bedoeld. Mocht u er niet uitkomen, kijkt u dan naar de door mij omgedraaide versie onderaan dit artikel.

Baselitz, Portret van K.L. Rinn, 1969, Metropolitan Museum of Art, New York

Dit portret van verzamelaar Karl L. Rinn, is onderdeel van een reeks portretten van vrienden van de kunstenaar. Ze hebben een opzettelijk vervreemdende uitwerking. De schilderijen, stelden Baselitz in staat zijn werk buiten de heersende tweedeling te plaatsen tussen abstractie, geassocieerd met het kapitalistische West-Duitsland, en het socialistisch realisme van Oost-Duitsland. Ze behoren tot de eerste schilderijen waarin Baselitz de strategie van omkering toepaste, een strategie die hem blijvend zou interesseren. Met deze ‘bevrijdende’ compositie kon hij de autonomie van het schilderproces benadrukken; de voorstelling is op geen enkele manier een verwijzing naar de werkelijkheid… hoewel de portretten(!), naar mijn gevoel, wel overeenkomen met persoonlijke gelaatstrekken van de afgebeelde personen; anders kunnen we niet spreken van een portret. De titels verwijzen daar ook naar, zoals Portret van K.L. Rinn.

Schilderijen in de Baselitz-zaal van het Albertinum, Dresden, helemaal links is het portret van K.L. Rinn, tweede portret van rechts is stelt Elke voor.

Baselitz schildert de portretten op de kop zodat de toeschouwer zich minder op de herkenbare voorstelling en meer op kleur, compositie en schilderkunstige vorm focust.

Baselitz zocht naar een manier om de grens te verleggen tussen figuratieve kunst (waarin je duidelijk kunt zien wat het voorstelt) en abstracte kunst (waarin geen enkele relatie met de werkelijkheid valt te ontdekken; het verwijst alleen naar zichzelf en niets anders. Door zijn onderwerpen, zoals landschappen, portretten en naakten, letterlijk op hun kop te zetten, bereikte hij het volgende: de inhoud werd met de op-zijn-kop schilderijen minder belangrijk: Je kijkt niet meer primair naar wat er is afgebeeld (bijvoorbeeld een boom of een persoon), maar naar iets dat niet direct als iets herkenbaars is geschilderd. De aandacht van de kijker verschuift direct naar de vorm, de compositie, de verfstreken en het kleurgebruik. 

Baselitz, Das letzte Selbstbildnis I, Het laatste zelfportret I, olieverf op doek: 250 x 200 cm., 1982

Het schilderij werd tijdens de 20th Century & Contemporary Art Evening Sale van Phillips in Londen op 20 oktober 2020 geveild voor een bedrag van £ 4.983.500.

Op Het laatste zelfportret I presenteert de kunstenaar zich op een kolossale schaal van tweeënhalve meter aan de beschouwer. De gestalte is doordrenkt en omgeven met vurige rode, gele en blauwe tinten. Het schilderij toont de kunstenaar met zijn hoofd opzij gedraaid en met een lichte verfstreep die over zijn naakte lichaam loopt. De vurige rood-gele kleuren van de afgebeelde figuur, dompelen de omringende achtergrond onder in oneindige duisternis.

Georg Baselitz, Het laatste zelfportret II, olieverf op doek: 250 x 200 cm., San Francisco Museum of Modern Art.

Het Laatste zelfportret II uit hetzelfde jaar is nog somberder van kleur en onheilspellender als Het laatste zelfportret I.

Georg Baselitz, portret van Akt Elke (door mij omgekeerd), gesigneerd en gedateerd in de omgekeerde situatie rechtsboven: Baselitz 1977, Olieverf op doek: 250 x 200 cm, Van Abbemuseum, Eindhoven

Ik had u nog een afbeelding in het vooruitzicht gesteld van het portret van Elke, de vrouw van Baselitz, waarop makkelijker te zien is wat er is afgebeeld. Daarvoor moest het schilderij wel op z’n kop worden gezet. Elke zit naakt op een donker paarsblauw kleed dat dat over een bank is uitgespreid. In de omgekeerde situatie heeft Elke haar rechterbeen tot op de grond uitgestrekt en haar linkerbeen opgetrokken. Het woord ‘Akt’ in de titel is een Duitse verkorting van het woord ‘naakt’.

Conclusie

Voor schoonheid hoeven we bij Georg Baselitz niet aan te kloppen. In zijn manifest uit 1961-1962 had hij immers trouw gezworen aan de lelijkhe id: de wereld is vervuld van lelijkheid en die moest volgens hem worden getoond.

Interessant? Zeker. Hij gaf een persoonlijke draai en motivering aan de abstracte kunst door het onderwerp zoveel mogelijk ‘uit te schakelen’, zonder daarbij de werkelijkheid uit het oog te verliezen.

Met beide benen op de grond

Een hartelijke groet vanuit Düsseldorf, mede namens Jantje, de fotograaf

Gebruikte literatuur

• Volkskrant: Altijd maar weer die verwoestende oorlog, Rutger Pontzen gepubliceerd 2 mei, 2026

• Trouw, digitale uitgave: Georg Baselitz (1938-2026) zwoer trouw aan lelijkheid, obsceniteit en godslastering, en zette de schilderkunst op z’n kop, Joke de Wolf, gepubliceerd op 1 mei 2026

• NRC: Necrologie George Baselitz (1938-2026) kunstenaar, naakten, adelaars: Georg Baselitz schilderde ze ondersteboven, Sandra Smets, gepubliceerd op 1 mei 2026