Over de datum van de geboorte van Jezus, én over Mithras en de Driekoningen

Detail van een reliëf met Mithras die een stier doodt, tweede -derde eeuw n.Chr. Musée du Louvre, Parijs, Frankrijk

 Agnolo Gaddi (Florence, ca. 1350-1396), de geboorte van Jezus, fresco: 315x190 cm, 1395, Cappella dell Sacra Cintola in de Dom van Prato, Italië

De datum van de geboorte van Jezus

Onze jaartelling begint bij de geboorte van Jezus en met Kerstmis wordt door de christenen de geboorte van Jezus gevierd. Op 25 december vieren we dus in feite zijn verjaardag. Velen zullen er niet over nadenken en nemen die datum voor lief. Het staat echter, ook voor veel christenen vast dat de geboortedatum van Jezus onbekend is. Bij zijn geboorte waren Jezus en zijn ouders historisch natuurlijk nauwelijks van belang. Jozef was een eenvoudige timmerman zoals er zoveel waren; er werd niet over hem en ook niet over zijn gezin geschreven.

Twee van de vier evangelisten, Mattheus en Johannes, waren directe apostelen van Jezus; zij behoorden tot de Twaalf. De evangelist Marcus kende Jezus niet persoonlijk zijn evangelie is gebaseerd op de getuigenissen van de apostel Petrus. De evangelist Lucas wordt traditioneel beschouwd als een leerling van de apostelen. De meeste historici dateren zijn evangelie circa 80-90 n.Chr, zo’n vijftig  jaar na de dood van Jezus. Er moeten toen al heel wat verhalen over Jezus de ronde hebben gedaan die door de evangelisten als uitgangspunt zijn genomen. Lucas bericht els enige evangelist uitvoerig over de geboorte van Jezus. Hij zal zich voornamelijk hebben gebaseerd op mondelinge overleveringen. Daarnaast geeft hij wel een tijdsindicatie van de geboorte van Jezus, Lucas: ‘In die tijd kondigde keizer Augustus een decreet af om een volkstelling over heel de wereld te houden'. Vanwege de volkstelling trok Jozef, samen met de zwangere Maria naar de Bethlehem, de stad van zijn voorvader David. Daar zou Jezus geboren worden. (Lucas 2:1). Op grond van het evangelie van Lucas moet geboorte van Jezus dus hebben plaatsgevonden tijdens de regering van keizer Augustus: 27 v.Chr.-14 n.Chr.

Pieter Breughel de Oude (1564–1638), kopie naar Pieter Brueghel de Oude, de volkstelling in Bethlehem, olieverf op paneel: 115,5 x 163,5, 1566, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel

Het is winter in Bethlehem en het heeft gesneeuwd. Rechts onder het midden komen Maria en Jozef aan in Bethlehem. In de sneeuw begeven zij zich in de richting van de herberg die is ingericht als kantoortje waar de mensen zich kunnen registreren. Voordat Jozef zich kan registreren zal hij nog wel eventjes moeten wachten, er staan veel mensen voor het loketje.

Pieter Bruegel de Oude, detail van de volkstelling in Bethlehem

In het Proto-evangelie van Jacobus lezen we dat Maria niet hoefde te lopen; in haar positie maakt zij de tocht op een ezel.

Jozef leidt de ezel. De grote zaag die hij over de schouder draagt en de handboor en de kleinere zaag in het rieten mandje bevestigen dat het om de timmerman uit Nazareth gaat.

Op grond van het Evangelie van Mattheus kunnen we over het geboortejaar van Jezus nog iets preciezer zijn. De schrijver vermeldt namelijk dat Jezus geboren is ‘in de dagen van koning Herodes’ (Mattheus 2:1). Herodes was door de Romeinse bezetter aangesteld als koning over Judea om de joodse oppositie de kop in te drukken. Het staat vast dat hij in 4 v. Chr. is gestorven. Mede op grond van het feit dat koning Herodes bij het begin van onze jaartelling dus al enkele jaren dood was, neemt men tegenwoordig aan dat de geboorte van Jezus in het jaar 6 of 7 vóór Christus (!) moet hebben plaatsgevonden. Het is duidelijk dat de christelijke jaartelling dus in ieder geval enkele jaren te laat begint!

De Perzisch-Romeinse god Mithras

Om te achterhalen hoe men indertijd op 25 december als de geboortedatum van Jezus is gekomen, moeten we ons richten op de mithrascultus, de cultus rondom de Perzisch-Romeinse god Mithras.

Mithras doodt een stier, 150-200 n.Chr, kalkstenen reliëf afkomstig uit een mithraeum (tempel van Mithras) aan de Via Praenestinain in Rome, nu in Boston in het Cincinnati Art Museum, Cincinnati, Ohio, Verenigde Staten

Het meest kenmerkende beeld van de Romeinse mithrascultus toont Mithras met zijn Frygische muts en mantel die een dolk of een zwaard in de nek van een stier steekt. Deze scène werd bij opgravingen gevonden in bijna alle zogenoemde mithraea (heiligdommen waar de volgelingen van Mithras samenkwamen). De reliëfs vormden een belangrijk ritueel element van de mysteriegodsdienst die in het Romeinse Rijk werd beoefend van ongeveer de eerste tot de vierde eeuw na Christus. In het Romeinse Rijk waren nog verschillende andere mysteriegodsdiensten actief zoals de cultus van de Egyptische godin Isis, de Bacchuscultus en ook het christendom werd aanvankelijk als een mysteriegodsdienst beschouwd.

De winterzonnewende

Het ritueel doden van de stier in de mithrascultus is in feite een lentefeest.

De associatie tussen Mithras en 25 december is dat zijn geboortedag, de 'Natalis Solis Invicti' (Geboorte van de Onoverwinnelijke Zon) op die datum in het Romeinse rijk werd gevierd, rond de winterzonnewende (rond 21 december) een periode die de terugkeer van het licht symboliseerde. Nadat de dagen steeds korter werden en de duisternis de dagen overheerste, markeert de winterzonnewende een keerpunt naar de periode dat de dagen langer worden. Dit werd al eeuwen vóór het begin van onze jaartelling gevierd als een overwinning van het licht op de duisternis, de duistere machten en het kwade. Vanaf deze periode ontwaakt of herrijst de natuur uit haar doodslaap, alles komt opnieuw tot leven. De terugkeer van de zon en de de vruchtbaarheid van de aarde en van de mensen kwam steeds meer centraal te staan. In de vruchtbaarheid van de aarde én in de cyclus van de gewassen die ontluiken, groeien, tot wasdom komen, verdorren en afsterven zag men overeenkomsten met het menselijk leven op aarde: geboren worden en sterven.

Het offeren van een stier en de vruchtbaarheid van de aarde

Toen de oorspronkelijk Oud-Perzische god Mithras een plaats had gekregen in het Romeinse, polytheïstisch godensysteem, ging het verhaal ongeveer als volgt: Mithras was door de goden naar de aarde gezonden. Op bevel van zijn vader, de zonnegod Apollo moest hij een stier doden en het bloed van het dier over de aarde sprenkelen. In zijn strijd tegen de stier werd Mithras bijgestaan door een hond, een slang en een schorpioen.

De hond en de slang dronken het bloed van de stier en verspreidden dit over de aarde. De schorpioen zou zaad uit de teelballen van de stier hebben gezogen en daarmee ook de levenskracht van het dier. Hij verspreidde het zaad over de aarde. Ook door de rol van de hond, de slang en de schorpioen werd de aarde vruchtbaar.

Er wordt verondersteld dat de volgelingen van Mithras meenden dat door het ritueel herhalen van het doden van de stier de vruchtbaarheid werd bevorderd.

Omdat een stier in staat is een hele kudde te bevruchten werd het dier in oude culturen vereerd als symbool van mannelijke kracht en van vruchtbaarheid. De stier speelde een belangrijke rol in uiteenlopende vruchtbaarheidsrituelen. 

Het mithraeum onder de San Clemente in Rome

 mithraeum onder de Basiliek van San Clemente in Rome, tweede eeuw n.Chr.

Een heel bijzondere ervaring had ik toen ik, nu alweer zo’n vijftig geleden, in de onderkerk van de San Clemente was. Vanuit die onderkerk ging er nog een trap naar beneden. In de ruimte waar ik nu uitkwam was ik nog niet eerder geweest en ineens stond ik, diep onder de grond oog in oog met de overblijfselen van een Mithrasheiligdom. De goed bewaarde inrichting had te maken met de cultus rondom Mithras.

Het mithraïsme was een zogenoemde mysteriecultus. Dat betekent dat alleen ingewijden bekend waren met de geheime, religieuze rituelen, de cultus en de betekenissen daarvan. Dat betekent ook dat de rituelen moeilijk te doorgronden zijn en nog steeds verschillend worden geduid. Er waren in die tijd wel meer mysteriegodsdiensten in het Romeinse Rijk: de Isis cultus, de Dyonisus

De ruimte waar de aanhangers van de mithrascultus samenkwamen, wordt een mithraeum genoemd. De ruimtes werden vaak ontworpen als een kunstmatige grot, ter herinnering aan de grot waar Mithras volgens het verhaal de stier had gedood.

Onder de grond diende het heiligdom als ontmoetingsplaats voor de volgelingen van Mithras. De ruimte omvat een centraal altaar met Mithras die een stier doodt. Op de stenen banken namen de volgelingen van Mithras plaats voor de rituele maaltijden.

Waarschijnlijk werd het mithraeum onder de San Clemente aan het einde van de vierde eeuw verlaten. Dit viel samen met de opkomst van het christendom. In die tijd werd het mithraeum volgestort met puin en verrees er een christelijke kerk boven het antieke heiligdom. Later werd daarop nog een tweede kerk gebouwd, de zogenoemde bovenkerk. Rond 1857-1867 en later ook in de twintigste eeuw kwam het complex onder de San Clemente bloot te liggen. Bij de opgravingen werd duidelijk dat het mithraeum onder de Basiliek van San Clemente deel uitmaakte van een Romeins privéhuis, dat wellicht een geheime toegang bood tot het heiligdom.

Altaar in de centrale ruimte van het mithraeum onder de San Clemente

De reliëfs met Mithras die een stier doodt zijn iconografisch tamelijk eenduidig: Om de nek strak te trekken, trekt Mithras de kop van het beest aan de bovenkaak naar achter en steekt een zwaard of een dolk in de nek van het dier. Terwijl de schorpioen bezig is met de teelballen van de stier ruiken de slang en de hond bloed bij de plaats waar Mithras de dolk in de nek van het dier heeft gestoken. Mithras kijkt achterom naar zijn vader, Apollo. We zien de beschadigde buste van de zonnegod links onder de dekplaat en links van het bovenstuk van de wapperende mantel van Mithras. Rondom zijn hoofd gaan de zonnestralen van hem uit. Op gelijke hoogte van Apollo zien we helemaal rechts zijn nachtelijke evenknie Luna, de Romeinse godin van de maan.

Gravure(?) naar een Bas-reliëf gewijd aan de god ‘Mithras, de onoverwinnelijke zonnegod’, 3de eeuw n. Chr., Bourg-Saint-Andéol, Frankrijk

Het laagreliëf werd uitgehouwen in een grot waarin een mithraeum was ingericht.

Op het reliëf zien we rechts van Apollo een raaf. De vogel was de boodschapper van de zonnegod. Apollo zendt de raaf naar Mithras met de opdracht de stier te doden. Rechts zien we Luna met een maansikkel op haar hoofd. De schorpioen op het reliëf heeft wel heel erg grote scharen.

De overwinning van het christendom

In 313 kregen de christenen toestemming hun geloof openlijk te belijden en in 381 wordt het christendom uitgeroepen tot staatsgodsdienst. Het christendom werd in een vrij korte periode van een vervolgde godsdienst, via een getolereerd tot een verplicht geloof. Nu werd mensen die een ander geloof aanhingen het leven zuur gemaakt want erg tolerant zijn de christenen in die tijd niet. De houding tegenover andere godsdiensten was er een van strikte afwijzing. Met name mensen die met hun geloof dicht bij dat van het christendom zaten, zoals de aanhangers van Mithras moesten het in deze tijd ontgelden. Zoals we al zagen werd in die tijd het mithraeum onder de San Clemente verlaten en vol met puin gestort. Als teken van overwinning op de heidense cultus werden er christelijke kerken overheen gebouwd: het mithraïsme was verdrongen door het opkomende christendom, er waren teveel overeenkomsten. 

mithraeum onder de Basiliek van San Clemente in Rome, tweede eeuw n.Chr.

Overeenkomsten tussen het mithraïsme en het christendom

Er vallen heel wat overeenkomsten te ontdekken tussen het vroegchristelijke geloof en datgene wat de aanhangers van Mithras geloofden. Ook Mithras was door zijn vader naar de aarde gezonden om het kwade te bestrijden en het goede te bevorderen. Na het slagen van de opdracht van Mithras vierde Apollo samen met zijn zoon de overwinning op het kwade met een maaltijd.

Een van de meest karakteristieke onderdelen van het mithraïsme was de rituele herhaling van die maaltijd als herinnering aan dat overwinningsmaaltijd van Apollo en Mithras.

Prominente christenen hadden al in de tweede eeuw in de gemeenschappelijke maaltijden van de aanhangers van Mithras een 'duivelse nabootsing van het Heilig Avondmaal' gezien. (zie artikel van Frederik Boersema).

Op de zitbanken die we rechts en links tegen de muur zien zaten de deelnemers aan de gezamenlijke maaltijd van brood en wijn waarmee Mithras het einde van zijn aardse opdracht had gevierd.

Mithras was zijn volgelingen voorgegaan in de strijd tegen het kwade en de lagere begeerten. Na hun dood leidde hij degenen die aan de aardse beproevingen weerstand hadden geboden naar de zogenaamde velden van gelukzaligheid. Aan het einde der tijden zou Mithras terugkeren op aarde en de mensen laten verrijzen. Hij zou de goeden onsterfelijkheid verlenen en de slechten vernietigen.

De inwijding van een nieuw lid geschiedde door een doop met gewijd water en de aanhangers van het geloof hielden er een strenge zedelijke moraal op na.

Terug naar de datum van de geboorte van Jezus

Oorspronkelijk werd Jezus' geboorte gevierd op 6 januari. In 354 werd door paus Liberius (paus van 352-366) vastgesteld dat het feest van de geboorte van Jezus voortaan op 25 december moet worden gevierd. Voor die datum werd gekozen omdat dat een belangrijke heidense feestdag was. De Romeinen vierden op die dag Natalis Solis Invicti: de geboorte van Mithras, als zoon van de zonnegod, als het onoverwinnelijke licht. Om deze populaire feestdag te kerstenen was het natuurlijk een voor de hand liggend idee om juist op die datum de geboorte van Jezus, als komst van het licht, te vieren, als ‘het licht dat schijnt in de duisternis’. 

De Drie Koningen/ de Wijzen uit het oosten: magoi, magiërs

Mozaïek met de Drie Wijzen, zesde eeuw, Sant'Apollinare Nuovo, Ravenna, Italië

We zagen al dat de oorsprong van de mithrascultus is gelegen in Perzië. Romeinse soldaten die daar waren gelegerd hebben het mithraïsme in Rome geïntroduceerd.

De Drie Koningen of de Drie Wijzen uit het oosten worden ook wel magiërs genoemd omdat het originele Griekse woord in het evangelie van Mattheus ‘magoi’ verwijst naar een Perzische priesterkaste die kennis had van sterrenkunde waardoor ze de ster konden volgen en zo de plaats van de geboorte van Jezus konden vinden. De duiding 'koningen' ontstond later om de geboorte van Jezus in overeenstemming te brengen met oudtestamentische profetieën. Zo herkende men in de aanbidding van de koningen en de dure geschenken de zij meebrachten de vervulling van Psalm 72: 10-11: “De koningen van Tarsis en zijn kusten zullen hem geschenken brengen, de koningen van Sjeba en Seba zullen hem hun schatting betalen. Alle vorsten zullen hem huldigen, alle volkeren hem dienen”. Een gedeelte van de tekst van psalm 72 werd in de liturgie van Driekoningen opgenomen.

De Wijzen/ koningen waren dus oorspronkelijk geleerden en priesters, oftewel 'magiërs' of 'astrologen' in de klassieke zin van het woord.

De Wijzen uit het oosten die als vermeende sterrenkundigen de bijzondere ster hadden opgemerkt en die ster konden volgen werden als bekeerde Mithras-aanhangers geïdentificeerd en als de Wijzen uit het oosten ingepast binnen het christendom. Na hun aanbidding en erkenning van de pasgeboren Jezus als hún koning zouden zij zich hebben bekeerd en eenmaal in hun land teruggekeerd verkondigden zij de geboorte van de Messias. Zij behoren tot de eerste mensen die geloofden in de menswording van de Zoon van God en werden heilig verklaard.

Reliëf met Mithras die een stier doodt, tweede-derde eeuw, Louvre, Parijs,

De schaars bewaarde pigmentresten van de oorspronkelijke polychromie tonen aan dat de kleding van Mithras en zijn volgelingen op het antieke reliëf kleurrijk beschilderd was. De Drie Wijzen op het mozaïek in de Sant'Apollinare Nuovo in Ravenna dragen dezelfde kleurrijke kleding en breed wapperende mantel en de rode Frygische muts als Mithras en zijn volgelingen. Die kenmerkende muts is boven aan de voorkant verzwaard en valt daarom naar voren.

De namen van de Wijzen worden niet in de Bijbel genoemd. Al in de zesde eeuw hebben zij hun traditionele namen. Boven hun hoofden lezen we op het mozaïek in zwarte letters: SCS (sanctus: heilige) BATLTHASAR  MELCHIOR  CASPAR.

De Wijzen volgen in Ravenna de ster (rechtsboven) op hun weg naar de stal van Bethlehem. Zij dragen hun geschenken…

… naar Maria met Jezus op haar schoot. Moeder en kind worden geflankeerd door engelen. Linksboven zien we nog de ster die stilstaat bij de geboorteplaats van Jezus.

6 Januari, de feestdag van de Epifanie, Feest van het licht en van Godsverschijning

Op 6 januari of de eerste zondag daarna wordt in veel christelijke kerken en ook in oosters-orthodoxe kerken het feest gevierd van de Epifanie (van Grieks 'Epifania' of 'Theofánia': Godsverschijning). Het is de grote feestdag van de openbaring van God aan de mensen, het grote mysterie van Gods verschijning op aarde. Op die dag wordt door de gelovigen stilgestaan bij een aantal nieuwtestamentische gebeurtenissen waarbij de mens Jezus verschijnt of zich openbaart als God of wordt aangewezen en/of erkend als God.

1. De bruiloft te Kana, waarbij Jezus over goddelijke gaven blijkt te beschikken: hij verricht zijn eerste wonder door water in wijn te veranderen.

2. De aanbidding van de Koningen, waarbij het kindje, geboren onder erbarmelijke omstandigheden door de groten der aarde als hún koning, als ‘koning van hemel en aarde’ wordt vereerd. Uitgaande van Psalm 72 is men de Wijzen als koningen gaan beschouwen, omdat ze zouden zijn gekomen als de vorsten van de drie toen bekende werelddelen: Europa, Azië en Afrika. Hun namen zouden op die continenten teruggaan. Omdat zij als de vertegenwoordigers van de drie werelddelen werden gezien, vertegenwoordigen zij alle volkeren op aarde en kon hun aanbidding uitgroeien tot een groots eerbetoon van de hele mensheid aan Jezus, de Koning der Koningen.

3. De doop van Jezus in de Jordaan, waarbij de stem van God de Vader wordt gehoord: ‘Dit is mijn beminde zoon in wie ik welbehagen heb’. Hiermee bevestigt God dat de mens Jezus die op dat moment wordt gedoopt de Zoon van God is.

4. In de oosters-orthodoxe kerken wordt op deze dag ook de geboorte van Jezus gevierd. Daar houdt men zich dus aan de oorspronkelijke datum van 6 januari, de datum van vóór de datumwijziging door paus Liberius.

Ik heb de sterke indruk dat de feestvreugde rondom Driekoningen de herinnering aan de andere gebeurtenissen die op 6 januari worden herdacht tegenwoordig overschaduwen.

Mede namens Jantje wens ik u een feestelijke oudejaarsavond en alle goeds, liefde en als het even kan ook gezondheid voor het komende jaar… en over een paar dagen ook een feestelijk Driekoningen. 

 Gebruikte literatuur:

• M.J. Vermaseren, Mithras, De geheimzinnige god. Elsevier, Amsterdam en Brussel 1959

• Frederik Boersema, Goddelijk Galgenmaal; Een iconografische vergelijking van de Cultische maaltijd van Mithras en het Heilig of Laatste Avondmaal van Jezus, artikel op internet, geraadpleegd op, 30-12-2025