Tentoonstelling 'Metamorfosen' in het Rijksmuseum, Deel III: het beeld van de 'Slapende Hermaphroditus' uit het Louvre

De zogenoemde Borghese Hermaphroditus, Romeinse kopie uit de tweede eeuw n.Chr., naar een Grieks origineel uit de tweede eeuw v.Chr., met toevoegingen van Bernini uit ca.1620, lengte: 169 cm, Louvre, Parijs. (Het beeld is te zien op de tentoonstelling in het Rijksmuseum.)

Behalve afbeeldingen van het beeldhouwwerk van de Slapende Hermaphroditus uit het Louvre, heb ik in dit artikel vooral kunstwerken opgenomen die niet op de tentoonstelling in Amsterdam te zien zijn . Ik heb hiervoor gekozen om het beeld dat in de tekst centraal staat, in een bredere context te kunnen plaatsen.

Het beeld van de slapende Hermaphroditus is op zijn vaste plaats in het Louvre zodanig opgesteld dat we het alleen van de rugzijde kunnen benaderen. Ook op de tentoonstelling in het Rijksmuseum zien we het beeld eerst vanaf de rugzijde. Van die kant gezien, kijken we naar een klassieke voorstelling van een slapende vrouw: het lichaam ligt languit op de buik en is lichtjes naar haar linkerzijde gedraaid. Het hoofd rust op een breed kussen en de ogen zijn gesloten. Het laken is vrijwel helemaal van het lichaam gegleden. Wat we zien, is het gladgepolijste lijf van een vrouw in een natuurlijke slaaphouding. Het lichaam beantwoordt aan het klassieke schoonheidsideaal van de vrouw: volle heupen, een smalle taille en zachte overgangen tussen de lichaamsdelen. Alles straalt rust, kwetsbaarheid en lichamelijke schoonheid uit. De huid oogt warm en zacht; het marmer is zo verfijnd bewerkt dat het licht geen harde contouren op het beeld werpt. Bij de eerste aanblik bekruipt ons heel even het gevoel dat we niet naar steen kijken, maar naar een lichaam dat in diepe slaap is verzonken en ieder moment kan ontwaken.

De illusie wordt gewekt dat het marmeren matras onder het gewicht van de vrouw licht inzakt. Hierdoor lijken zowel het lichaam als de ondergrond nog levensechter: het marmeren matras lijkt zacht en vervormbaar, terwijl het in werkelijkheid uit steen is gehouwen. We zien plooien en spanning in de stof, alsof het lichaam er écht in wegzakt. Zelfs het brede kussen wordt ogenschijnlijk door het gewicht van het hoofd aan de zijkanten omhoog gedrukt.

De onthulling Natuurlijk heeft het lichaam en de houding van de gebeeldhouwde vrouw iets sensueels. Nieuwsgierig naar de andere kant zal menigeen haast vanzelf om het beeld heen lopen …

De Borghese Hermaphroditus, vooraanzicht, Louvre, Parijs.

... maar dan wacht de bezoeker een verrassing!. Het is een man!, … maar dan wel met lichaamsdelen van een vrouw, of is het een vrouw met het lichaamsdeel van een man?

Ook voor degenen die het verhaal kennen, wordt nu pas duidelijk wie de persoon is die met het beeld wordt voorgesteld. Vanaf de kant van waaruit het beeld wordt benaderd, leek dit slechts een afbeelding van een mooie jonge vrouw; meer konden we er niet van maken. Het beeld speelt met kijken, misleiden en herinterpreteren. Het stelt Hermaphroditus voor, een figuur uit de klassieke mythologie die zowel mannelijk als vrouwelijk is.

En voor het geval u het mannelijke geslachtsdeel niet direct op de overzichtsfoto had ontdekt, heb ik ook een detailfoto toegevoegd, die is gemaakt vanaf een iets lager standpunt.  De sculptuur van de slapende Hermaphroditus is theatraal opgebouwd. De toeschouwer wordt actief betrokken bij de ontdekking van de ware identiteit van de gebeeldhouwde gestalte. Daardoor is het werk niet louter een afbeelding, maar een ervaring, een belevenis in tijd en beweging: een ‘event’, zoals men dat tegenwoordig wel noemt!

Opgraving en restauratie Het beeld van het Louvre werd in 1618 opgegraven in Rome. Meer specifiek gebeurde dit waarschijnlijk in de omgeving van de Thermen van Diocletianus en de Tuinen van Sallustius. Na de vondst kwam het meteen in het bezit van kardinaal en kunstverzamelaar Scipione Borghese (1577–1633), vandaar de titel Borghese Hermaphroditus. De kardinaal gaf de Italiaanse barokarchitect en beeldhouwer Gianlorenzo Bernini (1598–1680) opdracht om het beeld op te knappen en het van een sokkel te voorzien. Bernini kwam tot de eenvoudige, maar sublieme oplossing om het beeld op een eigentijds ‘matras’ te leggen. Het beeld van de slapende Hermaphroditus in het Louvre is een Romeinse kopie naar een verloren gegaan Grieks origineel in brons uit de tweede eeuw v.Chr. van de hand van de Polycles (ca. 155 v.Chr.). Deze Griekse beeldhouwer wordt vermeld in de Naturalis historia van Plinius de oudere uit het tweede deel van de eerste eeuw n.Chr. Er zijn een aantal Romeinse marmeren kopieën naar het bronzen origineel van Polycles bewaard gebleven. De Borghese Hermaphroditus in het Louvre is een van deze kopieën.

Slapende Hermaphroditus, Galleria degli Uffizi, Florence

(Het beeld is niet te zien op de tentoonstelling in het Rijksmuseum.)

Nog meer marmeren kopieën treffen we onder andere aan in de Hermitage (St. Petersburg, Rusland), de Vaticaanse Musea (Vaticaanstad, Italië) en in het Palazzo Massimo. (Rome). De beelden dateren alle uit de tweede eeuw n.Chr. Geen enkel van de andere beelden biedt Hermaphroditus een zacht matras, zoals Bernini dat voor haar heeft bedacht. Op de andere beelden ligt zij op een dun laken dat over een stenen sokkel lijkt te zijn getrokken. Uit de vele bewaard gebleven kopieën blijkt dat het in de klassieke tijd om een populair thema ging.

Hermaphroditus van Pergamum, opgegraven in Pergamum (het huidige Bergama) in Turkije, derde eeuw v.Chr., Archeologisch Museum van Istanbul, Turkije.

(Het beeld is niet aanwezig op de tentoonstelling in het Rijksmuseum.)

Het verhaal van Hermaphroditus en bronnimf Salmacis

Over het verhaal dat Ovidius vertelt schreef ik al in een ander artikel op deze blog: Over de oorsprong der dingen V: hermafrodiet, De metamorfose van Hermaphroditus en Salmacis, 24 juli, 2021.

In het vierde boek van de Metamorphosen vertelt Ovidius over de godenzoon Hermaphroditus en de bronnimf Salmacis. (Boek IV, regels: 285-388)

Ovidius begint met de opmerking: “De bron van Salmacis is erg berucht: haar heilloos water schaadt, ja, verwijft degene zodra hij ermee in aanraking komt. Iedereen weet van de kracht van de bron, maar de oorzaak kent men niet, dus luister: 'De zoon van Hermes, bode van de goden en van Aphrodite, godin van de liefde, combineerde in schoonheid het uiterlijk van zijn goddelijke ouders en ook zijn naam verwees naar hen beiden: 'Hermaphroditus'. Op zestienjarige leeftijd trok hij de wereld in. Op zijn tochten belandde hij in de buurt van het meertje van de bronnimf Salmacis. De nimf zag de beeldschone jongeman al van verre haar bron naderden. Zijn verschijning riep bij haar onweerstaanbare verlangens op. Ze deed er dan ook alles aan om haar schoonheid zo goed mogelijk te laten uitkomen. Ze kleedde zich in een flinterdun doorzichtig gewaad en bracht haar gezicht in zijn meest betoverende vorm. Met al haar verleidelijkheid stond zij plotseling voor hem en sprak: ‘Jongen, je lijkt wel een god, Cupido misschien, maar als je een mens bent, dan prijs ik je ouders gelukkig. Maar de gelukkigste is ongetwijfeld jouw bruid, als je er al een hebt. Hoe dan ook, ik wil jouw bruid zijn, deel het huwelijksbed met mij.’” 

Hermaphroditus, voelde zich ongemakkelijk en bloosde van de uitnodiging, " … hij had nog nooit bemind", zo weet Ovidius. Dat maakte hem voor de nimf alleen maar aantrekkelijker. Toen zij hem wilde kussen liet hij haar merken daar niet van gediend te zijn. Hermaphroditus gaf daarop te kennen dat hij ter verkoeling graag een bad wenste te nemen en verzocht haar zich terug te trekken. Met haar onschuldigste gezicht geeft Salmacis hem te kennen dat hij ongestoord kan doen wat hij wenst en ze trekt zich vervolgens terug in het bos. In de vaste overtuiging alleen te zijn, deed Hermaphroditus onbeschroomd zijn kleren uit en nam een bad in het meer. Maar de nimf was niet weggegaan! Zij had zich achter de bosjes rondom het meer verscholen; de buitenkans om Hermaphroditus in zijn volledige naaktheid te kunnen gadeslaan en bewonderen, wilde zij zich niet laten ontglippen. “Toen de nimf het goddelijke lichaam van Hermaphroditus eenmaal had aanschouwd, kon zij geen weerstand bieden aan haar verlangens. Zij sprong achter de bosjes vandaan, spoedde zich naar de vijver, trok haar kleren uit, dook het water in en gaf toe aan haar begeerte. Zij omhelsde en zoende de jongen die haar zo in vuur en vlam deed staan. Ondanks zijn verzet kust zij hem vurig op de mond en streelt met haar handen onder het water langs die tors van onwil”. Hermaphroditus probeert haar uit alle macht van zich af te duwen, maar in het water was hij geen partij voor de bronnimf: “Met haar hele lichaam klemt zij zich steeds steviger om zijn lichaam, maar met uiterste krachtinspanningen onthoudt hij de nimf de lusten die zij najaagt… Toen hij zich bleef verzetten, omstrengelde zij hem als een slang en sprak: "Deze keer zal je mij niet meer ontsnappen, nooit zullen wij meer uit elkaar gaan”. En dan richt zij zich met een smeekbede tot de goden om zich eeuwig met hem te verenigen: “Oh hemelgoden, geef dat hij geen dag meer zonder mij is of ik zonder hem…” Haar bezwerende wens ging in vervulling met een heel bijzondere metamorfose: “hun twee lichamen versmolten met elkaar; ze werden één, zoals twee takken die geënt worden.” Salmacis had haar doel bereikt: ze was nu voor eeuwig verbonden met haar grote liefde.

Romeins beeld van Hermaphroditus, hoogte: 150 cm, derde eeuw n.Chr. Louvre, Parijs. (Het beeld is niet te zien op de tentoonstelling) Door het kleed op te tillen laat Hermaphroditus trots zien ook over mannelijke kwaliteiten te beschikken.

Ovidius: “Wanneer Hermaphroditus zijn gedaanteverandering bemerkt richt hij zich tot zijn goddelijke ouders: ‘Vader, moeder! Ik, uw zoon die uw beider namen draag, ik vraag u, schenk mij de gunst dat elke man die in dit meer gaat zwemmen, er weer uitkomt als halve man; dat hij verwijft zodra hij het water voelt. Hermes en Aphrodite vervulden de wens van hun zoon en gaven het water de gevraagde wonderkracht.'” 

Het verhaal in de Metamorfosen is de oorsprong van de aanduiding van een persoon met de kenmerken van een man en een vrouw. De meest duidelijk uiterlijke kenmerken van een hermafrodiet zijn mannelijke geslachtsdelen en borsten van een vrouw. Ter gelegenheid van dit artikel heb ik het nog maar eens opgezocht: De term Hermafrodiet is een verouderd woord voor tweeslachtigheid. De correcte term voor mensen met zowel vrouwelijke als mannelijke geslachtskenmerken is ‘intersekse’: een natuurlijke variatie waarbij iemand wordt geboren met geslachtskenmerken—zoals chromosomen, hormonen of geslachtsdelen—die niet passen binnen de typische definities van man of vrouw. Het is een aangeboren conditie, geen ziekte, waarbij het lichaam een combinatie van mannelijke en vrouwelijke kenmerken vertoont.

Het verhaal van de slápende Hermaphroditus

Hermaphroditus en Pan, Romeinse fresco afkomstig uit het Casa dei Dioscuri in Pompeï, ca. 50 n.Chr, Museo Archeologico Nazionale di Napoli, Napels, Italië

De bosgod Pan is een sater, half mens en half bok. In de klassieke literatuur komt hij naar voren als een ruige man met hoorns en de poten en de spitse oren van een bok. Hij staat bekend om zijn liefde voor wijn en is berucht om het verleiden van bosnimfen.

Het verhaal dat het fresco uit Pompeï in beeld brengt is mij niet bekend, maar de essentie van de geschiedenis lijkt mij duidelijk in de voorstelling naar voren te komen: De altijd hitsige Pan meent een heel fraaie bosnimf opgemerkt te hebben. Hij trekt het flinterdunne kleed van de vrouw weg en ziet meteen dat de zo mooi ogende vrouw mannelijke geslachtsdelen heeft. De bosgod deinst van schrik achteruit; hij kan niet meer aanzien wat hij zojuist nog zo bewonderde: met de hand voor zijn ogen verhult hij op het fresco wat hij zojuist nog zo verwachtingsvol onthulde. Hij lijkt zich nu zo snel mogelijk uit de voeten te willen maken.

Pirro Ligorio, Pan en Hermaphroditus, tekening op papier: 26,9 x 42,1 cm, Teylers Museum, Haarlem (De tekening is niet te zien op de tentoonstelling.)

De tekening van Pirro Ligorio (ca. 1512-1583) laat ons een soortgelijk tafereel zien als de voorstelling op het fresco uit Pompeï en het beeld in het Louvre met de slapende Hermaphroditus. Op het beeld in Parijs neemt zij een welhaast zelfde slaaphouding aan als op de pentekening van Ligorio. Dat kan betekenen dat het verhaal waarom het hier gaat toen nog niet verloren was gegaan en wellicht ook nog bekend was in de tijd dat Bernini in 1620 aan het beeld werkte. Pan heeft op de tekening in het Teylers Museum weliswaar geen bokkenpoten, maar hij heeft wel kleine hoorntjes en spits uitlopende oren.

Pan met de kenmerkende bokkenpoten, hoorntjes op het voorhoofd en spitse oren vergrijpt zich aan Hermaphroditus, tot hij ziet wat zij werkelijk voorstelt, Romeins marmeren beeld uit de eerste eeuw n.Chr. Privécollectie

(Het beeld is niet te zien op de tentoonstelling in het Rijksmuseum.)

Ik kan mij de frustratie en ontzetting van Pan wel een beetje voorstellen! Ik had namelijk een soortgelijke ervaring toen ik voor het eerst het beeld zag van de slapende Hermaphroditus in het Louvre. De voorgestelde jongedame ligt in de opstelling met de voorkant van haar lichaam naar de muur. We zagen al dat de plaatsing met opzet zó is gekozen dat we eerst de fraaie achterzijde van een liggende vrouw zien: de lange, sierlijke rug en de ronde billen. Daar komt nog bij dat haar gezicht zó is gedraaid het naar de toeschouwer is gericht. Ze heeft haar ogen gesloten; ze slaapt en we kunnen rustig en ongegeneerd toekijken. Benieuwd wie er op het gebeeldhouwde matras lag, liep ik langs het hoofdeinde en zag al vlug dat wat ik voor een vrouw had aangezien, voorzien was van een mannelijk geslachtsdeel. Deze verrassing had ik, net als Pan, niet zien aankomen! Ik hoefde niet meer op het bordje te kijken om te weten wie hier was voorgesteld. 

Het schilderij van Jan Gossaert

Jan Gossaert, De metamorfose van Hermaphroditus en Salmacis, olieverf op paneel: 32,8 x 21,5 cm, ca. 1520, Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, (Het schilderij is niet aanwezig op de tentoonstelling)

Op het schilderij van Jan Gossaert (1478-1532)  in Museum Boijmans Van Beuningen staan Hermaphroditus en Salmacis in het water van het meertje van de bronnimf. Hermaphroditus probeert uit alle macht Salmacis van zich af te houden; hij is echter geen partij voor de vurige bronnimf. Links in de achtergrond vindt de gedaanteverandering plaats.

detail: Jan Gossaert, De metamorfose van Hermaphroditus en Salmacis

Links op de achtergrond zijn man en vrouw al voor een deel met elkaar versmolten. We zien nog maar twee benen en twee armen. Hun zijkanten en borsten zijn bezig één te worden. Alleen hun hals en hoofd zijn nog volledig van elkaar gescheiden. Ik ken geen ander schilderij waarop de eenwording van de twee lichamen in één persoon zo duidelijk in beeld is gebracht als op het schilderij van Jan Gossaert.

P.S.

Door andere zaken die de afgelopen week mijn aandacht vroegen, is het helaas niet gelukt om de artikelenreeks vandaag af te ronden. Ik was van plan nog een aantal verhalen en bijbehorende kunstwerken van Ovidius te behandelen die een belangrijke plaats innemen op de tentoonstelling. Dat moet nu wachten tot het volgende artikel. Omdat de tijd dringt (de tentoonstelling eindigt op maandag 25 mei 2026), verschijnt het laatste artikel over de tentoonstelling Metamorfosen in het Rijksmuseum aanstaande zaterdag.

Gebruikte literatuur:

• Gustav Schwab, Griekse mythen en sagen, Utrecht, 1956

• Bosque, de, Mythologie en Maniërisme in de  Nederlanden, Antwerpen, 1985

• Eric Noorman en Wilfried Uiterhoeve, Van Achilles tot Zeus, Thema’s uit de klassieke mythologie in literatuur, muziek, beeldende kunst en theater, Nijmegen, 1987

• Ovidius Metamorphosen, vertaling Marietje d'Hane-Scheltema, Amsterdam, 1998, vrijwel al de aangehaalde teksten en de regelnummering in het artikel zijn gebaseerd op deze vertaling. Houd er rekening mee dat de regelnummering in de diverse vertalingen kan afwijken!

• Wikipedia: ‘Jan Gossaert’, ‘Hermaphroditus en Salmacis’, ‘Hermafrodiet’, geraadpleegd op 26-7-2021